UFRS Olasılık ifade Eden Sözcükler için Belirsizlik Testi

Olasılık ifade Eden Sözcükler için Belirsizlik Testi

Uluslararası Muhasebe Standartları Kurulu (UMSK) tarafından geliştirilen Uluslararası Finansal Raporlama Standartları’nın (UFRS’lerin) uyumlaştırılması sürecinin temel amaçlarından biri de, ülkeler arasında finansal raporlamanın karşılaştırılabilir olmasını sağlamaktır. Bunun sağlanması için de tek set muhasebe standartlarının benimsenmesi – yeterli olmasa da – gerekmektedir. Bu bağlamda, muhasebeciler ve denetçiler, söz konusu standartları, finansal tabloların uluslararası alanda karşılaştırılabilirliğini sağlamak açısından, aynı şekilde yorumlayıp uygulamadırlar (Doupnik & Riccio, 2006).

Ancak, muhasebeciler ve denetçiler, muhasebe standartlarında yer alan ve belirli bir olayın ya da sonucun gerçekleşebilirliğine ilişkin olarak kullanılan “uzak ihtimal”, “olabilir”, “muhtemel”, “neredeyse kesin” gibi çok sayıda olasılık belirten sözel ifade ile karşılaşmaktadırlar (Simon, 2002). Muhasebeciler ve denetçiler, söz konusu olasılık belirten bu terimlere ve ifadelere belirli anlamlar atfetmek durumundadırlar.

Muhasebe standartlarında söz konusu olasılık belirten ifadelere ve sözcüklere; muhasebeleştirme, ölçme ve açıklama hükümleri ortaya konarken başvurulmakta ve muhasebeciler ve denetçiler de bu terim ve ifadeleri profesyonel meslek yaşamlarında sıklıkla kullanmaktadırlar. Konu büyük önem taşımaktadır; zira söz konusu ifade ve sözcüklerin muhasebeciler ve denetçiler tarafından çok farklı şekillerde yorumlanması, muhasebe standartlarının doğru ve uygun bir biçimde yorumlanıp uygulanmasını

Uzman çalışma kağıtlarında ileri sürülen görüşler Türkiye Muhasebe Standartları Kurulu’nun resmi görüşü değildir.

tehlikeye sokacak; bu da “küresel bazda karşılaştırabilir finansal raporlama” hedefinin önünde ciddi bir engel oluşturacaktır (Zeff, 2007).

Bu çalışma üç bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde, bu çalışma kapsamında UFRS’lerde geçen belirsizlik ifade eden ifade ve sözcüklere kısaca değinilmiş ve muhasebe literatüründe bu alanda yapılan benzer araştırmalar ve çalışmalar incelenmiştir. İkinci bölümde, araştırma metodolojisi ortaya konmuş ve araştırma sonuçları sunulmuştur. Üçüncü ve son bölümde ise bulgular özetlenmiş ve sonuçlara ilişkin öneriler getirilmiştir.

1. UFRS’lerde kullanılan olasılık belirten ifadeler

Muhasebe standartlarının küreselleştirilmesi, yalnızca finansal bilginin ülkeler arasında karşılaştırılabilirliğini sağlamakla kalmayacak, finansal bilginin yüksek derecede şeffaf olmasını da sağlayacaktır. Muhasebe standartlarının küreselleştirilmesinin nihai hedefi, her şeyden önce kullanıcıların standartları yorumlamalarında uyumun ve birliğin sağlanmasıdır.

Uluslararası finansal raporlama standartlarının yorumlanmasında tutarlılığın ve uyumun artırılmasının bir yolu da, finansal bilginin anlaşılabilirliğini artırmak amacıyla ortak bir finansal raporlama dili kullanmaktır. Ancak diğer yandan ortak bir finansal raporlama dilinin kullanılması, her zaman söz konusu standartların yorumlanmasında uyumu sağlayamayabilecektir; çünkü söz konusu yorumlama esnasında dil ve kültür farklılıkları devreye girmektedir (Salleh ve diğerleri, 2011).

Davidson ve Chrisman’ın (1993) da belirttiği gibi; “Standartları kendi diline çevirerek uygulayan finansal tablo kullanıcılarının, orijinal metindeki bir sözcüğü, amaçlanan anlamından farklı bir şekilde yorumlamaları durumunda, UFRS’ler, kullanıcıların ana dillerinden kaynaklanan dil farklılıkları dolayısıyla farklı şekilde yorumlanıp uygulanacaktır”.

Özellikle, bu çalışma kapsamında incelenen olasılık ifade eden sözcükler, UFRS’lerde sıklıkla kullanılmakta; nasıl yorumlandıkları konusu ise sorunlu bir alanı işaret etmektedir.

Olasılık ifade eden sözcüklerin çevirisi esnasında karşılaşılan temel sorun ise; orijinal metinde belirli bir olasılık ifade eden sözcüğe karşılık gelen olasılık yüzdesinin ne olduğunun doğru bir biçimde tahmin edilmesi; dolayısıyla söz konusu ifadenin hedef dile çevrilmesi sonucunda çevrilen metin üzerinden standartları uygulayanlarda söz konusu olasılık ifade eden sözcüğe ilişkin olarak öngörülen algının yaratılması konusundaki güçlüktür.

UFRS’lerin yorumlanması ve uygulanması aşamasında her ülkenin dil yapısının ve kültürünün, söz konusu standartlarda yer alan olasılık ifade eden terimlerin ve dolayısıyla standartların çevrilmesinde ve yorumlanmasında önemli etkisinin bulunduğu bir gerçektir.

Muhasebe literatürü incelendiğinde, olasılık belirten ifadelerin nasıl yorumlandığına ilişkin olarak son dönemlerde ABD’de; İngiltere, Almanya ve Portekiz gibi bazı Avrupa Birliği ülkelerinde ve bazı Uzakdoğu ülkelerinde (Malezya, Singapur ve Hong Kong) bazı çalışmalar yapıldığı; bu ülkelerin borsalarına kayıtlı halka açık şirketlerin finansal tablolarını hazırlayan muhasebe ve finansal raporlama departmanındaki uzmanlara ve söz konusu şirketlerin finansal tablolarını denetleyen bağımsız denetim şirketlerindeki denetçilere, UFRS’lerde yer alan olasılık belirten sözcüklere ilişkin olarak birtakım anketler uygulandığı görülmüştür. (örneğin; Simon, 2002; Doupnik & Richter, 2003; Shying, 1999; Teixeria & Silva, 2009).

Özellikle, Avrupa Birliği ülkeleri açısından bakıldığında, Simon (2002) tarafından İngiltere için yapılan çalışma, muhasebe standartlarında yer alan olasılık ifade eden terimlere ilişkin profesyonel muhasebecilerin ve denetçilerin yorumunu ölçen ilk çalışma olma özelliğine sahiptir. Söz konusu çalışmada, standartlarda geçen otuz adet olasılık ifade eden sözcüğün, yüzde kaçlık olasılığa denk geldiği 300 muhasebeci ve denetçiye anket vasıtasıyla sorulmuş; çalışma sonucunda da söz konusu ifadelerin çok değişik şekillerde algılandığı anlaşılmıştır. Bu anketin sonuçlarına bağlı olarak Simon (2002), her bir sözcüğe ilişkin ortalamaları ve standart sapmaları da hesaplamak suretiyle, %0’dan %100’e kadar olan olasılık aralığını, kendi içerisinde bölümlendirmiş ve her bir olasılık aralığını en iyi şekilde temsil ettiğini düşündüğü sözcükleri ortaya koymuştur.

UMS/UFRS’lerde geçen olasılık ifade eden terimler^ 01.01.2011 tarihi itibariyle yayımlanan orijinal metinler taranmak suretiyle bulunmuş ve sonuçlar; aşağıda tablo şeklinde sunulmuştur1:

Olasılık belirten ifade – sözcük / Tam sette toplam kaç yerde geçtiği Geçtiği UMS/UFRS’ler
virtually certain (23) UMS 19-37-38, UFRS 3, UFRS Yorum 5
reasonable assurance (10) UMS 20-41, UFRS 9
assurance (8) UMS 12-16-19-36, UFRS 1-4
expected, not expected, unexpected, expectation (1406) Kavramsal Çerçeve, UMS 10 hariç tüm UMS’ler, tüm UFRS’ler, UFRS Yorum 67-10-16-19 hariç tüm UFRS Yorumlar, UMS Yorum 25 ve UMS Yorum 31
sufficiently certain, sufficient certainty, sufficiently reliable, sufficient reliability, sufficient degree of certainty (34) Kavramsal Çerçeve, UMS 16-19-37-38-40, UFRS 1-2-3-7-8
probable, highly probable, improbable, not probable, no longer probable, ceased to be probable, more probable, no longer highly probable, may not be probable (259) Kavramsal Çerçeve, UFRS 6 ve 8 hariç tüm UFRS’ler, UMS 1-11-12-16-18-19-2332-34-36-37-38-39-40-41, UFRS Yorum 512-17, SIC 32
likely, unlikely, more likely, most likely, less likely, highly unlikely, extremely unlikely, very unlikely, not likely, more likely than not, highly likely, rarely likely, usually likely, much less likely, less likely than not (458) Kavramsal Çerçeve, tüm UFRS’ler, UMS 7-8-10-20-29-31-33-34 hariç tüm UMS’ler, UFRS Yorum 1-2-4-5-12-13-14-16-17, UMS Yorum 32
remote, not remote (40) UMS 17-19-31-32-36-37, UFRS 7, UFRS Yorum 4-12, UMS Yorum 27
seriously in question (1) UMS 11
substantially all (83) UMS 1-12-17-23, UFRS 3-4-9, UFRS Yorum 4-12, UMS Yorum 12
not possible (36) Kavramsal Çerçeve, UMS 17-19-26-36-3839-40, UFRS 2-3-6-9, UFRS Yorum 1

Standartlar tarandığında, olasılık belirten bir sözcüğün birçok standartta ve birçok paragrafta geçtiği; ancak her bir olasılık belirten sözcüğe ilişkin çok farklı (bazı yerlerde yanlış) çevirilerin bulunduğu, hatta bazı yerlerde olasılık belirten sözcüğün Türkçeye çevrilmediği de fark edilmiştir. Dolayısıyla, yapılacak olan bu çalışmayla olasılık belirten belirli bir sözcüğün, geçtiği her yerde aynı şekilde ve tutarlı olarak çevrilmesi; standartların geliştirilmesi sürecinin iyileştirilmesi açısından önem taşımaktadır.

2. Anket

Bu çerçevede, uluslararası alanda yapılan çalışmalar da göz önünde bulundurulmak suretiyle, UFRS’lerde yer alan “olasılık” ifade eden sözcüklerin nasıl algılandığının Türkiye’de de ölçülmesi amacıyla bir anket formu hazırlanmış ve 22.07.2011 tarihinde muhasebe ilgi gruplarına (akademisyenlere, bağımsız denetim şirketlerine, ilgili kamu kurumlarına, TMSK Danışma Komisyonu Üyelerine) gönderilmiştir.

Anket formunda, %0’dan %100’e kadar olan olasılık aralığı kendi içerisinde bölümlendirmeye tabi tutulmuş§ ve her bir olasılık aralığına karşılık gelen orijinal sözcükler, söz konusu aralıkları en iyi temsil ettiği düşünülen Türkçe sözcük ile sunulmuştur. Ayrıca, sunulan her bir Türkçe sözcüğe ek olarak iki alternatif sözcük de verilmiş ve söz konusu sözcüklerin, içinde bulunduğu olasılık aralığını en iyi şekilde temsil etme kriteri bakımından değerlendirilmesi istenmiştir. Aşağıda, anket formuna esas olasılık aralığı skalası gösterilmektedir:

0 5 10 30 50 80 90 100

%

l l l

remote unlikely (çok düşük (muhtemel olasılık) değil)

may (olabilir)

likely substantially all virtually

(muhtemel) (çok yüksek certain

olasılık) (neredeyse kesin)

not possible (mümkün değil)

Yine, katılımcılardan, söz konusu sözcüğün içinde bulunduğu olasılık aralığını en iyi şekilde temsil etmediğini düşünmeleri durumunda, sunulan alternatif sözcükler içerisinde kendilerine en uygun gelen sözcüğü belirtmeleri; verilen hiçbir sözcüğün içinde bulunduğu olasılık aralığını temsil etmediğini düşünmeleri durumunda ise, kendi önerdikleri sözcüğü yazmaları istenmiştir.

Belirtilmesi gereken önemli bir nokta ise, söz konusu sözcüklerin içinde geçtikleri orijinal metinlere yer verilmemiş; tek başına sözcüğün değerlendirilmesi istenmiş; yani bir nevi soyutlama yapılmıştır.

Anket, elektronik posta yoluyla toplam 204 kişiye gönderilmiştir. Bunun dışında; 14 kamu ve özel sektör kuruluşuna da posta ile üst yazı ekinde gönderilmiştir. Geri bildirim alınan anket formlarının sayısı 53’tür. Anket sonuçları doğrultusunda katılımcıların profili aşağıdaki gibi özetlenebilir:

a) Çalışma süreleri bakımından:

5 yıla kadar : 3 katılımcı

5-10 yıl arası : 10 katılımcı 10 yıldan fazla : 36 katılımcı

b) Çalışılan sektör bakımından: Akademisyen : 27 katılımcı Kamu kurumu : 13 katılımcı Özel sektör : 13 katılımcı

Sonuçlar, aşağıda yer almaktadır2:

not possible mümkün değil Uygun (33) Uygun değil (20) Öneri ve düşünceler: ihtimal dışı (5), olanaksız (9), imkânsız (3), olanak dışı, olası değil (3), olasılık dışı (2), kabul edilemez, muhtemel değil, gerçekleşme olasılığı hemen hemen bulunmamakta, olasılığı az
remote çok düşük olasılık Uygun (29) – Uygun değil (24) Öneri ve düşünceler: çok zayıf olasılık (3), zayıf olasılık (10), uzak ihtimal (3), düşük olasılık (2), uzak olasılık (12), çok düşük ihtimal, gerçekleşme olasılığı uzak, gerçekleşme olasılığı çok düşük, çok uzak ihtimal
unlikely muhtemel değil Uygun (26) Uygun değil (27) Öneri ve düşünceler: olası değil (8), ihtimal/imkân dâhilinde bulunmayan (2), düşük olasılık (7), zayıf olasılık (3), mümkün olmayan, gerçekleşeceğine dair ciddi kuşkular bulunan (5), gerçekleşme olasılığı düşük (3), uzak ihtimal, kuşkulu, beklenmeyen
may olabilir Uygun (40) Uygun değil (13) Öneri ve düşünceler:ihtimal/imkân dâhilinde bulunan, olası (3), yüksek olasılık, muhtemel (2), gerçekleşme olasılığı mevcut (8), düşük olasılık
likely muhtemel Uygun (34) Uygun değil (19) Öneri ve düşünceler: gerçekleşme olasılığı gerçekleşmeme olasılığından fazla (2), yüksek olasılık (6), olası (4), güçlü olasılık (2), olabilir, gerçekleşme olasılığı muhtemel, gerçekleşme olasılığı yüksek (2), mümkün, gerçekleşebilir, beklenen (6),
substantially all çok yüksek olasılık Uygun (35) Uygun değil (18) Öneri ve düşünceler: gerçekleşeceğine dair yeterince kuvvetli kanıtlar içeren (2), hemen hemen tamamen, büyük olasılıkla (2), çok güçlü ihtimal, neredeyse tamamı (2), en muhtemel, kuvvetle muhtemel, önemli derecede, hemen hemen hepsi (2), oldukça yüksek olasılık (2), büyük bir ihtimalle, gerçekleşme olasılığı çok yüksek (3), hemen hemen, esasen tamamı, tamamiyle, yüksek olasılık (2), önemli ölçüde, en muhtemel
virtually certain neredeyse kesin Uygun (36) Uygun değil (17) Öneri ve düşünceler: kesine yakın (9), kesin gibi, hemen hemen kesin (2), kesine yakın bir olasılıkla, gerçekleşme olasılığı kesin ya da kesine yakın, gerçekleşmesi hemen hemen kesin, kesine yakın olasılık (2), gerçekleşme olasılığı çok yüksek, kesin (4), tam olasılık

Sonuçlar incelendiğinde, 0.10 – 0.30 olasılık aralığı hariç, diğer olasılık aralıklarına ilişkin orijinal sözcükler ile kullanılan Türkçe karşılıklarının, genel olarak uygun görüldüğü anlaşılmaktadır.

Elde edilen veriler ve ulaşılan sonuçlar özetlenecek olursa, standart revizyon projesi kapsamında UFRS’lerde geçen olasılık belirten sözcük ve ifadelere ilişkin olarak, aşağıdaki sözcüklerin kullanımı uygun görülmektedir:

Olasılık aralığı Orijinal sözcük Kullanılması uygun görülen sözcük
0.00 – 0.05 not possible mümkün değil
0.05 – 0.10 remote çok düşük olasılık
0.10 – 0.30 unlikely düşük olasılık
0.30 – 0.50 may olabilir
0.50 – 0.80 likely muhtemel
0.80 – 0.90 substantially all çok yüksek olasılık
0.90 – 1.00 virtually certain neredeyse kesin

0.00 – 0.05 aralığında orijinal “not possible” sözcüğüne karşılık, “mümkün değil” ifadesi 33 katılımcı tarafından uygun bulunmuştur. Sunulan alternatif sözcüklerden “olanaksız”, 9 katılımcı tarafından; “ihtimal dışı” ise 5 katılımcı tarafından uygun görülmüştür.

0.05 – 0.10 aralığını temsilen, orijinal “remote” sözcüğünün karşılığı olarak sunulan “çok düşük olasılık” ifadesi 29 katılımcı tarafından uygun bulunmuştur. Her ne kadar söz konusu ifade 24 katılımcı tarafından uygun görülmemiş olsa da, bu katılımcılardan 12’si sunulan alternatiflerden “uzak olasılık” ifadesini; 10’u da “zayıf olasılık” ifadesini uygun bulmuşlardır.

0.10 – 0.30 aralığında ise orijinal “unlikely” sözcüğüne karşılık kullanılan “muhtemel değil” ifadesi, 27 katılımcı tarafından uygun görülmemiş; sunulan alternatif sözcükler dışında da çok sayıda alternatif sözcük önerilmiştir. Özellikle, sunulan alternatif ifadelerden “olası değil” ifadesi 8 katılımcı tarafından; “gerçekleşeceğine dair ciddi kuşkular bulunan” ifadesi ise 5 katılımcı tarafından uygun bulunmuştur. Ayrıca, 7 katılımcı, söz konusu olasılık aralığını temsilen sunulan orijinal “unlikely” sözcüğünü, en iyi biçimde “düşük olasılık” ifadesinin karşıladığını belirtmiş ve bu sözcüğün kullanılması gerektiğini ifade etmiştir.

0.30 – 0.50 aralığında ise orijinal “may” sözcüğüne karşılık önerilen “olabilir” ifadesi 40 katılımcı tarafından kabul görmüş; söz konusu ifadeyi uygun bulmayan katılımcılardan 8’inin tercihi ise, sunulan alternatif ifadelerden “gerçekleşme olasılığı mevcut”tan yana olmuştur.

0.50 – 0.80 aralığına ilişkin verilen orijinal “likely” sözcüğüne karşılık önerilen “muhtemel” sözcüğü, 34 katılımcı tarafından uygun bulunmuştur. Söz konusu sözcüğü

uygun bulmayan katılımcılardan 6’sı “yüksek olasılık” ifadesini, 4’ü “olası” sözcüğünü önermiş; sunulan alternatif ifadelerden “gerçekleşme olasılığı gerçekleşmeme olasılığından fazla”yı uygun bulanların sayısı 2’de; “beklenen”i uygun bulanların sayısı ise 6’da kalmıştır.

0.80 – 0.90 aralığına karşılık gelen orijinal “substantially all” ifadesine karşılık sunulan “çok yüksek olasılık” ifadesi 35 katılımcı tarafından uygun görülmüş; kalan 18 katılımcının çoğu, sunulan alternatif ifadeler dışında başka sözcükler ve ifadeler önermiştir.

0.90 – 1.00 aralığında ise orijinal “virtually certain” ifadesine karşılık kullanılan “neredeyse kesin” ifadesi 36 katılımcı tarafından uygun bulunmuş; sunulan alternatif ifadelerden “kesine yakın” 9 katılımcı tarafından, “kesin” ise 4 katılımcı tarafından uygun bulunmuştur.

3. Sonuç

Geri bildirim alınan anket formlarından elde edilen sonuçlar, 0.10 – 0.30 olasılık aralığı hariç, diğer olasılık aralıklarına ilişkin orijinal sözcüklere karşılık olarak TMSK tarafından önerilen Türkçe sözcük ve ifadelerin genel anlamda uygun görüldüğünü göstermektedir. 0.10-0.30 olasılık aralığı için ise, “muhtemel değil” yerine 7 katılımcının önerdiği “düşük olasılık” ifadesinin, diğer aralıklar için kullanılan ifadelerle de tutarlı olması sebebiyle (özellikle ifade içerisinde ‘olasılık’ sözcüğünün geçmesi açısından) daha uygun olacağı düşünülmektedir. Bulguların, standart revizyon projesi kapsamında standartların iyileştirilmesi sürecine de ışık tutacağına inanılmaktadır.

KAYNAKÇA

Davidson, R. A., Chrisman, H., “Interlinguistic Comparison of International Accounting Standards: The Case of Uncertainty Expressions”, International Journal of Accounting, 1993, 28:1, 1-16.

Doupnik, T. S., Riccio, E. L., “The Influence of Conservatism and Secrecy On the Interpretation of Verbal Probability Expressions In the Anglo and Latin Cultural Areas”, The International Journal Of Accounting, 2006, 237-261.

Doupnik, T. S., Richter M., “Interpretation of Uncertainty Expressions: A Cross-National Study”, Accounting , Organizations and Society, 2003, 15-35.

International Financial Reporting Standards, 2011.

Salleh, S. I. M., Gardner, J. C., Sulong, Z., McGowan, Jr., C. B., “The Interpretation of ‘In-Context’ Verbal Probability Expressions Used In International Accounting Standards: A Comparison of English and Chinese Students Studying At English Speaking Universities”, Journal of International Education Research, 2011, Vol. 7, No:2, 67-79.

Simon, J., “Interpretation of Probability Expressions by Financial Directors and Auditors of UK Companies”, The European Accounting Review, 2002, 11:3, 601-629.

Teixeira, C., Silva, A. H., “The Interpretation of Verbal Probability Expressions Used in the IAS/IFRS: Some Portuguese Evidence”, Polytechnical Studies Review, 2009, Vol. 7, No:12, 57-73.

Theil, M., “The Role of Translations of Verbal Into Numerical Probability Expressions In Risk Management: A Meta Analysis”, Journal of Risk Research, 2002, 177-186.

Türkiye Finansal Raporlama Standartları, 2011.

Zeff, S. A., “Some Obstacles To Global Financial Reporting Comparability and Convergence At A High Level of Quality”, The British Accounting Review, 2007, 290302.

1 Çalışma yapılırken, yalnızca standartların ana metinleri ve bunların ayrılmaz parçası niteliğindeki

ekleri değil; karar gerekçeleri, açıklayıcı örnekler; muhalif görüşler ve standartların ayrılabilir parçası niteliğindeki diğer kısımlar da değerlendirmeye dahil edilmiştir.

Bölümlendirmede, Simon (2002) tarafından yapılan çalışma ve ulaşılan sonuçlar esas alınmıştır.

2 Öneri ve düşünceler bölümünde koyu biçimde belirtilen sözcükler, TMSK tarafından ilgili olasılık aralığına

ilişkin olarak sunulan sözcüğe alternatif olarak getirilen sözcükleri göstermektedir.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir